Xhahid
Bushati
Përse “Gërzheta” nuk
duhet të jetë në tekstin shkollor?
Në rubrikën: “Letërsia gojore” të
tekstit shkollor “Gjuha shqipe 8”, përshihet edhe përralla popullore shqiptare
“Gërzheta” (f. 22-23). Tipologjia e këtij krijimi, e marrë nga trevat e
Shkodrës, për ngjarjen që na rrëfen dhe si e rrëfen, për personazhet që
veprojnë e përballen me të njohura dhe të panjohura, me të papritura e çuditë, për
strukturën e ndërtimin kompozicional (klasik); hyn në grupimin e Përrallave të
moçme. Aq më shumë se ruan edhe një tipar mes tipareve të tjera të kësaj gjinie,
nuk dëften kohën dhe vendin e ngjarjes. Aq më shumë se personazhi kryesor
Gërzheta ‘lëviz’ në dy kohë: ireale dhe reale, ku e mrekullishmja ka funksionin
e saj çudibërës. Vetë Gërzheta, kjo qenie mitologjike ruan një linjë
bashkëveprimi me vëllain e katërt (personazh real). Në këtë rrafsh lëviz në
vijë lineare edhe subjekti i përrallës.
Hartuesit e këtij teksti, për t’i
njohur dhe orientuar shkollarët e klasës së tetë, si kredo kanë vënë këto fjalë
hyrëse, ndonëse një pjesë janë marrë nga vetë teksti i përrallës. E citojmë: “Gërzheta
është një figurë mitologjike, fantastike. Përfytyrohej si një vajzë e bukur që
jetonte në natyrën e pastër: në liqene me ujë të kulluar, mes pyjeve gjithë
freski, në fusha tërë bar e lule. Ajo i ngjan figurës të së Bukurës së Dheut
dhe ka të gjitha vetitë e jashtëzakonshme të saj.” Kjo e thënë, krahas vlerave
pozitive, ruan si mangësi sqarimin: a) të thelbit të figurës së Gërzhetës, e
ndriçimit të figurës së saj mes të jashtëzakonshmes dhe të zakonshmes, si dhe
të evidentimit të funksionit të së mrekullishmes, dhe b) nuk është bindës
krahasimi me të Bukurën e Dheut. Në mendësinë dhe psikologjinë popullore kjo
figurë ka pasqyrime, situata, ndërtime dhe rrafshe të tjera përfytyrimi,
ekzistence dhe konceptimi, aq më shumë se, te kjo figurë, fenomeni i braktisjes
që ndodh te Gërzheta, nuk ekziston.
Gërzheta në përrallë: mbart si
personazh raportet e ireales dhe të reales, të jashtëzakonshmes dhe të
zakonshmes, mitologjikes, fantastikes me njerëzoren. Sa dhe si përftohen ato?
Ky modul përgjithësisht mungon, si në Reflektimin kuptimor edhe në atë gjuhësor
e stilistik.
Le të ndjekim ecurinë e përrallës.
Citojmë: “Të gjitha punët (Gërzheta, - nënvizimi im) i kryente pa mërzi; por, me
folë me gojë nuk folte. (Tek Gërzheta kanë nisur të bashkëjetojnë elemente
njerëzor dhe elementi fantastik.) Vazhdojmë me citimin dhe ndalemi te kjo
skenë: “Pas një viti i leu nji djalë i shëndoshë e i bukur, që me të kënaqë veç
tue e pa, por as kësaj here nuk foli. I shoqi u mundue me ia nxjerrë nji fjalë,
por s’qe punë. Atëherë kapi djalin e, me shpatë në dorë, i tha së shoqes: -
Ja po flet, ja e preva djalin! Gërzheta tue kujtue se përnjimend po donte
me e pre, çeli gojën e tha: - Mos ma pre djalin! …, por Gërzheta vijoi e tha: -
Edhe katër ditë kam pasë me ndejë pa folë. Ju s’e batë mirë që më ngushtuet me
folë para kohë”. (Kjo skenë që problemin njerëzor e zgjidhë më shpatë, mendojmë
se është e papranueshme. Përveç një skene dhune, por edhe makabre. Ç’mund t’ju
themi për këtë shkollarëve?.. Të tilla skena nuk na mësojnë virtytin, që e ka
karakteristikë përralla. Megjithatë Gërzheta si nënë e mbart këtë virtyt,
ndonëse nuk është çliruar nga funksioni i të mrekullishmes. Është kjo arsyeja
që raporti i ireales me realen, në ecurinë e subjektit, vazhdon ta mundojë e ta
tundojë Gërzhetën. Është kjo arsyeja që kërkon të kthehet në origjinë, të
shkojë të jetojë te gjoli, atje ku kishte lindur. (qenie mitologjike). Është
kjo arsyeja që ia kërkon të shoqit teshat fillestare. Citojmë fundin e
përrallës: “Gërzheta i vuni synin arkës e, kur pa se s’umd ta hetonte kush,
nxuri teshat, i veshi, ngau te gjoli, ra brenda e u zhduk njiherë e
përgjithëherë”. Veprimi i Gërzhetës për të kërkuar qenësinë është i pranueshëm,
por është i papranueshëm akti i saj, veçanërisht duke braktisur djalin. Ishte
kjo qenie e pafajshme dhe e shtrenjtë, që e bëri të flasë, pikërisht ai i “dha
jetë e mëmësi” Gërzhetës. Përse të ndodh kjo? Përveç një kontradikte të
personazhit, të një pabesie që mbart, dukuria e braktisjes, gjithashtu është e
papranueshme. Dhe nuk mund të përligjet me arsyetimin dhe… për ta “shpëtuar”
përrallën, me këtë pyetje që kanë menduar ta thonë hartuesit e këtij teksti:
“Si mendoni ju, a mund të realizohet një ëndërr , e cila nuk ka asnjë bazë
reale?” Na duket kjo pyetje, ndonëse është e prirur dhe kërkon një rrezatim
kolektiv të një bashkëbisedimi të gjerë; pakëz naïve, e papërligjur
funksionalisht me përbajtjen, kumtin dhe mesazhin e vërtetë të përrallës. Gërzheta,
pavarësisht ndodhi ruan “interesat” e saj: Mitologjiken.
Të kuptohemi, nuk kërkojmë që përralla
“Gërzheta” të privohet nga ekzistenca e saj si krijim artistik. Ajo i
përgjigjet një mendësie, psikologjie të caktuar zhvillimi dhe interpretimi i
shumë dukurive dhe fenomeneve në kohë dhe hapësirë. Si i tillë, i takon më
shumë studiuesve ta thonë fjalën e tyre. Por në tekstet shkollore, për
argumentet që thamë më sipër, për skenat që nuk na japin mesazhe qëllimmira
veçanërisht tek fëmijët e kësaj moshe, mendoj që “Gërzheta” nuk duhet të jetë
në tekstin shkollor.
Shkodër,
tetor, 2014.
